Trong nhiều năm, giảng đường đại học quen với những giáo trình in sẵn, những bài giảng khép kín trong phạm vi lớp học. Nhưng cùng với chuyển đổi số, tri thức đang tìm cách thoát ra khỏi những “căn phòng” ấy để trở nên mở hơn, chia sẻ hơn và công bằng hơn. Tài nguyên giáo dục mở (Open Educational Resources - OER) vì thế không chỉ là một khái niệm kỹ thuật, mà là dấu hiệu của một cách nghĩ mới về giáo dục đại học: coi tri thức là tài sản chung, được kiến tạo và lan tỏa vì lợi ích xã hội. Tuy nhiên, giữa những tuyên bố đầy hứng khởi, câu hỏi đặt ra là: OER sẽ được triển khai như thế nào để thực sự nâng cao chất lượng đào tạo, thay đổi trải nghiệm học tập và tạo ra giá trị bền vững cho đại học Việt Nam? Từ bối cảnh quốc tế đến câu chuyện trong nước, bài viết này thử nhìn lại OER như một lựa chọn chiến lược cho giáo dục đại học trong kỷ nguyên số.
 

1. Tài nguyên giáo dục mở trong bối cảnh chuyển đổi số giáo dục đại học
 

Khi chuyển đổi số đang làm thay đổi sâu sắc cách thức tổ chức hoạt động giáo dục đại học, việc mở rộng khả năng tiếp cận tri thức, đổi mới phương pháp dạy - học và tối ưu hóa nguồn lực đào tạo đã trở thành yêu cầu cấp thiết. Không chỉ là một xu thế công nghệ thuần túy, chuyển đổi số đòi hỏi các cơ sở giáo dục phải tái cấu trúc hệ sinh thái học liệu theo hướng mở, linh hoạt và bền vững, nhằm thích ứng kịp thời với những đòi hỏi khắt khe của xã hội tri thức và nền kinh tế số toàn cầu.
 

Song hành với xu thế toàn cầu, tri thức hiện nay được xem là nguồn tài sản chung cần được chia sẻ rộng rãi. Các tổ chức quốc tế uy tín như Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - UNESCO), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (Organisation for Economic Co-operation and Development - OECD) hay Ngân hàng Thế giới (World Bank) đều khẳng định OER chính là giải pháp hữu hiệu để giảm chi phí học tập, xóa bỏ rào cản bất bình đẳng và nâng cao chất lượng giáo dục cho mọi đối tượng. Đặc biệt, trong hệ sinh thái giáo dục số, OER đóng vai trò là thành tố gắn kết chặt chẽ với khoa học mở và dữ liệu mở, giúp các trường đại học chủ động thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của kho tàng tri thức nhân loại, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế hội nhập.
 

Tại Việt Nam, chuyển đổi số giáo dục được xác định là một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong Chiến lược phát triển giáo dục và đào tạo giai đoạn mới, gắn với định hướng xây dựng nền giáo dục mở, linh hoạt, liên thông và hội nhập quốc tế. Cụ thể, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đã xác định: “Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu,…” và nhấn mạnh nhiệm vụ “Triển khai sâu rộng phong trào "học tập số"” (Bộ Chính trị, 2024). Cùng với đó, Quyết định số: 1705/QĐ-TTg ngày 31/12/2024 của Thủ tướng Chính phủ về Phê duyệt chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 nhấn mạnh vai trò trung tâm của chuyển đổi số trong lĩnh vực giáo dục đã đề ra mục tiêu “xây dựng và khai thác nguồn tài nguyên giáo dục mở”, “phát triển kho học liệu số dùng chung toàn ngành”, “triển khai mạnh mẽ mô hình giáo dục đại học số” và “phát triển mạng lưới giáo dục đại học số”, ... (Thủ tướng Chính phủ, 2024). Những định hướng chiến lược này đã khẳng định OER không chỉ là nguồn học liệu miễn phí, mà là nguồn lực cốt lõi để hiện thực hóa mô hình đại học số và thúc đẩy cơ hội tiếp cận tri thức công bằng cho mọi đối tượng.
 

Đối với Trường Đại học Thủ Dầu Một, việc phát triển và khai thác OER mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ dừng lại ở một giải pháp kỹ thuật mà là một lựa chọn mang tính chiến lược. Đây là nền tảng cốt lõi để nhà trường thực hiện hóa mục tiêu xây dựng mô hình "Đại học số - Thông minh - Hạnh phúc". Thông qua việc xây dựng hệ sinh thái học liệu mở, Trường Đại học Thủ Dầu Một không chỉ tối ưu hóa được nguồn lực nội tại, xây dựng môi trường học thuật không giới hạn bởi không gian và thời gian, mà còn thể hiện trách nhiệm xã hội mạnh mẽ trong việc lan tỏa tri thức, góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng và khu vực.

Các hoạt động tập huấn về OER diễn ra sôi nổi trên phạm vi toàn quốc, khẳng định nỗ lực của các trường đại học Việt Nam trong việc xây dựng hệ sinh thái tri thức mở và học tập suốt đời. (Nguồn ảnh: website Hiệp hội các trường đại học cao đẳng Việt Nam)
 

2. Giá trị cốt lõi của tài nguyên giáo dục mở trong giáo dục đại học
 

Theo Khuyến nghị của UNESCO về OER: “OER là các tài liệu học tập, giảng dạy và nghiên cứu ở bất kỳ định dạng và phương tiện nào thuộc phạm vi công cộng hoặc có bản quyền, được phát hành theo giấy phép mở, cho phép người khác truy cập, sử dụng lại, tái sử dụng, điều chỉnh và phân phối lại mà không mất phí” (UNESCO, 2019). Như vậy, OER được hiểu là các tài liệu học tập, giảng dạy và nghiên cứu được phát hành theo giấy phép mở, cho phép truy cập, sử dụng, điều chỉnh và chia sẻ lại một cách tự do. Các tài nguyên này có thể bao gồm: nội dung học tập, công cụ hỗ trợ và các nguồn lực thực hiện phục vụ dạy - học và nghiên cứu.
 

OER tạo ra những chuyển biến quan trọng trong giáo dục đại học thông qua các giá trị nền tảng sau:
 

Thúc đẩy đổi mới phương pháp dạy và học: Từ truyền thụ sang kiến tạo kiến thức
 

Sự hiện diện của OER đã tạo ra một cuộc cách mạng trong phương thức tương tác giữa thầy và trò, chuyển dịch trọng tâm giáo dục từ "dạy học dựa trên nội dung có sẵn" sang "dạy học dựa trên năng lực và sự sáng tạo".
 

Trong mô hình này, giảng viên không còn bị gò bó bởi các giáo trình cố định mà trở thành những người thiết kế (designer) và tổ chức môi trường học tập. Khả năng linh hoạt của học liệu mở cho phép giảng viên tùy chỉnh, "lắp ghép" và cập nhật tri thức từ các kho học liệu tinh hoa trên thế giới để phù hợp với thực tiễn năng lực của sinh viên. Đây là nền tảng then chốt để triển khai hiệu quả các mô hình sư phạm hiện đại như lớp học đảo ngược (Flipped Classroom) hay học tập dựa trên dự án (Project-based Learning), nơi bài giảng không chỉ là lý thuyết mà là những không gian thảo luận mở.
 

Về phía người học, OER không chỉ cung cấp tri thức miễn phí mà còn là môi trường rèn luyện kỹ năng sinh tồn trong kỷ nguyên số: năng lực tự học và tư duy phản biện. Thay vì tiếp nhận kiến thức thụ động, sinh viên được khuyến khích tham gia trực tiếp vào quá trình đánh giá, khai thác và thậm chí là đồng sáng tạo tri thức. Việc hình thành mô hình "sư phạm mở" này giúp người học thực sự trở thành chủ thể tích cực, sẵn sàng tâm thế cho việc học tập suốt đời – một trong những giá trị cốt lõi mà nhà trường đang hướng tới.
 

Góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả đào tạo
 

Khả năng tái sử dụng và điều chỉnh học liệu mở giúp các cơ sở giáo dục hạn chế trùng lặp trong biên soạn, từng bước chuẩn hóa nội dung đào tạo theo các chuẩn mực chung, đồng thời linh hoạt cập nhật kiến thức phù hợp với sự phát triển nhanh chóng của khoa học và thực tiễn nghề nghiệp.

Bên cạnh đó, OER còn hỗ trợ các cơ sở giáo dục đại học trong việc đổi mới chương trình đào tạo theo hướng linh hoạt và liên thông. Nhờ khả năng cập nhật nhanh chóng và tái sử dụng học liệu, các chương trình đào tạo có thể kịp thời điều chỉnh để đáp ứng yêu cầu của thị trường lao động và sự phát triển của khoa học - công nghệ.
 

Việc khai thác OER cũng góp phần giảm chi phí đầu tư học liệu, đặc biệt là chi phí bản quyền, từ đó giúp các trường đại học phân bổ nguồn lực hợp lý hơn cho các hoạt động nâng cao chất lượng đào tạo và nghiên cứu khoa học và từng bước chuyển từ tư duy đầu tư phân tán sang quản trị học liệu theo hướng chia sẻ, tái sử dụng và phát triển bền vững.
 

Thúc đẩy công bằng và mở rộng cơ hội tiếp cận giáo dục
 

OER giúp giảm bớt các rào cản kinh tế và địa lý trong việc tiếp cận học liệu, đặc biệt đối với người học có hoàn cảnh khó khăn. Trong bối cảnh giáo dục đại học hướng tới tính bao trùm, OER đóng vai trò quan trọng trong việc thu hẹp khoảng cách tiếp cận tri thức giữa các nhóm người học khác nhau, từ sinh viên ở khu vực khó khăn, người học có điều kiện kinh tế hạn chế đến những người học không theo hình thức chính quy. Thông qua các nền tảng số, OER góp phần hiện thực hóa mục tiêu công bằng trong giáo dục và hỗ trợ xây dựng xã hội học tập, nơi mọi cá nhân đều có cơ hội học tập và phát triển năng lực suốt đời.
 

Bên cạnh việc hỗ trợ giảng dạy và học tập, OER còn góp phần đổi mới cách thức quản trị học liệu trong các cơ sở giáo dục đại học. Việc khai thác và tái sử dụng OER giúp các trường tối ưu hóa nguồn lực, hạn chế trùng lặp trong đầu tư học liệu và từng bước hình thành mô hình quản trị học liệu theo hướng chia sẻ, liên thông và bền vững. Đồng thời, việc công khai và chia sẻ học liệu mở tạo điều kiện mở rộng hợp tác học thuật, thúc đẩy hình thành văn hóa học thuật mở, qua đó nâng cao uy tín học thuật, tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và thể hiện rõ hơn trách nhiệm xã hội của các cơ sở giáo dục đại học.
 

Ở góc độ dài hạn, OER không chỉ là một công cụ hỗ trợ giảng dạy và học tập, mà còn góp phần hình thành văn hóa học thuật mở, nơi tri thức được xem là tài sản chung cần được chia sẻ, khai thác và phát triển bền vững. Văn hóa này đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo, khuyến khích hợp tác liên ngành và nâng cao năng lực hội nhập của các cơ sở giáo dục đại học trong hệ sinh thái tri thức toàn cầu.
 

3. Tài nguyên giáo dục mở: Nền tảng cho Đại học số - Thông minh - Hạnh phúc tại Trường Đại học Thủ Dầu Một

Tọa đàm định hướng chiến lược phát triển Trường Đại học Thủ Dầu Một đến năm 2030, tầm nhìn 2050. Đây là dấu mốc quan trọng để nhà trường cụ thể hóa các chính sách về giáo dục mở và tối ưu hóa nguồn lực tri thức số phục vụ cộng đồng. (Nguồn ảnh: website TDMU)

 

Đối với Trường Đại học Thủ Dầu Một, phát triển và khai thác OER được xác định là một trong những nền tảng quan trọng để hiện thực hóa định hướng xây dựng Đại học số - Thông minh - Hạnh phúc. Trong bối cảnh nguồn lực còn có những giới hạn nhất định, OER cho phép nhà trường chủ động mở rộng không gian học tập, tối ưu hóa học liệu và nâng cao khả năng thích ứng trước những biến động nhanh chóng của giáo dục đại học.
 

Trên phương diện Đại học số, OER góp phần hình thành hệ thống học liệu số dùng chung, hỗ trợ số hóa nội dung đào tạo và mở rộng khả năng tiếp cận tri thức cho người học mọi lúc, mọi nơi. Việc khai thác các học liệu mở giúp quá trình dạy - học không còn phụ thuộc hoàn toàn vào không gian lớp học truyền thống, mà được mở rộng sang môi trường học tập số linh hoạt và liên thông.
 

Trong xây dựng Đại học thông minh, OER đóng vai trò là nguồn dữ liệu học liệu quan trọng phục vụ cho việc cải tiến chương trình đào tạo và đổi mới phương pháp giảng dạy. Thông qua việc theo dõi mức độ sử dụng học liệu và nhu cầu học tập của người học, nhà trường có thêm cơ sở để điều chỉnh nội dung đào tạo, nâng cao chất lượng giảng dạy và hiệu quả quản trị học thuật.
 

Bên cạnh đó, OER góp phần hiện thực hóa mục tiêu Đại học hạnh phúc thông qua việc giảm áp lực chi phí học tập, tạo điều kiện cho sinh viên chủ động lựa chọn và sử dụng học liệu phù hợp với năng lực và nhu cầu cá nhân. Môi trường học tập mở, linh hoạt và thân thiện giúp nâng cao trải nghiệm học tập, thúc đẩy động lực học tập và sự gắn kết của người học với nhà trường.
 

Việc phát triển OER tại Trường Đại học Thủ Dầu Một vì vậy không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật, mà thể hiện rõ định hướng xây dựng môi trường học thuật nhân văn, chia sẻ và sáng tạo tri thức. Đây là nền tảng quan trọng để nhà trường từng bước nâng cao chất lượng đào tạo, gia tăng tác động xã hội và khẳng định vai trò trong hệ sinh thái giáo dục đại học mở.
 

4. Thư viện: Trung tâm kết nối tri thức và "trái tim" của hệ sinh thái giáo dục mở tại Trường đại học Thủ Dầu Một
 

Trong lộ trình hiện thực hóa mô hình Đại học số - Thông minh - Hạnh phúc, Thư viện không còn là kho lưu trữ tài liệu truyền thống mà đang chuyển mình mạnh mẽ để trở thành "linh hồn" của hệ sinh thái học liệu số. Với vai trò là thiết chế học thuật trung tâm, Thư viện đóng vai trò là nhịp cầu kết nối giữa tri thức, công nghệ và cộng đồng người học.
 

Từ kho lưu trữ đến trung tâm điều phối học liệu số: Trong bối cảnh giáo dục đại học chuyển dịch sang môi trường số, Thư viện Trường Đại học Thủ Dầu Một đã chủ động thực hiện chức năng tổ chức, lưu trữ và phổ biến các nguồn OER chất lượng cao. Việc này không chỉ dừng lại ở cung cấp quyền truy cập, mà còn bao gồm quá trình thẩm định, phân loại và tích hợp các học liệu mở vào hệ thống quản lý học tập (LMS). Sự tham gia trực tiếp của Thư viện vào việc thiết kế và đánh giá học liệu giúp giảng viên giảm bớt áp lực trong việc tìm kiếm tư liệu, đồng thời đảm bảo tính chuẩn mực và tính cập nhật của nguồn tài nguyên đào tạo.
 

Chuyên gia tư vấn bản quyền và giấy phép mở: Một trong những rào cản lớn nhất khi triển khai OER là vấn đề pháp lý và bản quyền. Thư viện đóng vai trò là đơn vị tư vấn then chốt, hỗ trợ giảng viên hiểu rõ về các loại giấy phép Creative Commons (CC), giúp họ tự tin trong việc tái sử dụng, điều chỉnh (remix) và chia sẻ các công trình khoa học mà không vi phạm quy định bảo hộ quyền tác giả. Thông qua các buổi tập huấn về kỹ năng thông tin và năng lực số, Thư viện đã và đang trang bị cho cán bộ, giảng viên và sinh viên "bộ lọc" cần thiết để nhận diện, đánh giá và khai thác hiệu quả các nguồn học liệu mở trong và ngoài nước.
 

Kiến tạo văn hóa chia sẻ tri thức và khẳng định vị thế học thuật: Vượt xa chức năng phục vụ đọc, Thư viện là cầu nối liên kết các khoa chuyên môn với các mạng lưới tri thức toàn cầu. Việc tăng cường vai trò chiến lược của Thư viện trong phát triển OER chính là cách để Trường Đại học Thủ Dầu Một khẳng định vị thế của một trường đại học hiện đại, nơi tri thức được xem là tài sản chung cần được lan tỏa. Thông qua các không gian học tập chung (Learning Commons) và các kho tài nguyên số dùng chung, Thư viện từng bước hình thành văn hóa "chia sẻ để cùng phát triển", góp phần biến mục tiêu "Đại học Hạnh phúc" trở thành hiện thực thông qua sự công bằng trong tiếp cận tri thức.

Thư viện trường Đại học Thủ Dầu Một luôn nỗ lực kết nối bạn đọc với nguồn học liệu số nội sinh thông qua các nền tảng truy cập mở. Hoạt động này không chỉ giúp lan tỏa tinh hoa tri thức của nhà trường mà còn là tiền đề quan trọng trong chiến lược thích ứng với xu thế giáo dục mở toàn cầu và phục vụ cộng đồng
 

5. Kết luận: Tầm nhìn cho một hệ sinh thái giáo dục mở bền vững
 

OER hiện nay không còn là một giải pháp bổ trợ mà đã trở thành hướng đi tất yếu trong tiến trình hiện đại hóa giáo dục đại học. Với định hướng phát triển bền vững và hội nhập, Trường Đại học Thủ Dầu Một xác định việc khai thác hiệu quả OER là chìa khóa để xây dựng một môi trường học thuật mở – nơi tri thức được chia sẻ và sáng tạo có trách nhiệm, góp phần thực hiện thành công mục tiêu đổi mới giáo dục trong kỷ nguyên số.
 

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, trong thời gian tới, nhà trường cần tập trung vào các nhóm giải pháp trọng tâm: (1) về cơ chế: Hoàn thiện hệ thống chính sách nội bộ nhằm tạo hành lang pháp lý an toàn cho việc chia sẻ tri thức; (2) về hạ tầng: Đầu tư công nghệ và xây dựng các kho tài nguyên số liên thông; và (3) về sự gắn kết: Thúc đẩy sự phối hợp chặt chẽ giữa các khoa chuyên môn và Thư viện để tích hợp sâu OER vào hoạt động đào tạo và nghiên cứu.
 

Sự phát triển OER một cách có định hướng, gắn liền với chiến lược tổng thể của nhà trường, sẽ giúp Trường Đại học Thủ Dầu Một nâng cao năng lực thích ứng, tăng cường vị thế hội nhập và tối ưu hóa các nguồn lực sẵn có. Nhìn từ góc độ dài hạn, giáo dục mở không chỉ là giải pháp kỹ thuật, mà còn là nền tảng để kiến tạo văn hóa học thuật, thúc đẩy học tập suốt đời và lan tỏa giá trị tri thức tới cộng đồng. Đây chính là động lực quan trọng để nhà trường thực hiện tốt sứ mạng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, phục vụ đắc lực cho sự phát triển bền vững trong kỷ nguyên số đầy biến động.
 

Tài liệu tham khảo

- Bộ Chính trị. (2024). Nghị Quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Hà Nội, Việt Nam: Ban Chấp hành Trung Ương Đảng Cộng sản Việt Nam.
 

- Thủ tướng Chính phủ. (2024). Quyết định số 1705/QĐ-TTg Phê duyệt chiến lược phát triển giáo dục đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Hà Nội, Việt Nam: Thủ tướng Chính phủ.
 

- UNESCO. (2019). Recommendation on Open Educational Resources (OER). Paris, France: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO).

Nguyễn Thị Hương